Zeytinyağı Üretiminde Türkiye Rüzgarı Yüzde 92 Artışla Küresel Pazardaki Rolünü Güçlendirdi

Uluslararası Zeytinyağı Konseyi (IOC) tarafından yapılan açıklamaya göre, 2022-2023 hasat yılında Türkiye’nin zeytinyağı üretimi yüzde 92 oranında artış gösterdi. Bu dikkat çekici yükseliş, küresel arz kısıtlarını hafifletirken, Konsey dünya genelinde zeytinyağı fiyatlarında 2026 yılı itibarıyla bir miktar istikrar bekliyor. Akdeniz bölgesindeki diğer birçok ülkede üretim düşüşleri yaşanırken, Türkiye ve Yunanistan iklim koşullarından etkilenmeyerek üretimlerini artırdı.

IOC yetkilileri, zeytinyağı fiyatlarının temel olarak arz ve talep dengesiyle belirlendiğini ifade etti. Son hasat yıllarında yaşanan kuraklık ve diğer iklim kaynaklı faktörler düşük üretime yol açarak fiyatların yükselmesine neden olmuştu. Küresel üretimin son dönemde önemli ölçüde artması, arz kısıtlarını hafifletmeye yardımcı oldu.

Konsey, arz toparlandıkça ve talep nispeten sabit kaldıkça fiyatlar üzerinde aşağı yönlü bir baskı oluşmasını bekliyor. Ancak fiyatlar, geçmişteki düşük seviyelere tamamen dönmeyebilir. İklim değişkenliği, artan üretim maliyetleri, güçlü küresel talep ve jeopolitik gelişmeler gibi yapısal faktörler, fiyatların geçmişe kıyasla bir miktar yüksek kalmasına yol açabilir.

Küresel Üretim Dalgalanmaları ve Fiyat Dinamikleri

2021-2022 hasat yılında küresel zeytinyağı tüketimi 3 milyon 328 bin ton ile tarihsel bir zirveye ulaştı. Aynı dönemde ithalat da 1 milyon 177 bin ton ile rekor seviyede gerçekleşti. Ancak piyasada arzda meydana gelen değişimler fiyatlar üzerinde sürekli baskı oluşturdu.

2022 yazındaki sıcak hava dalgası Akdeniz bölgesindeki başlıca üretici ülkeleri ciddi şekilde etkiledi. İspanya’da yüzde 55, Fas’ta yüzde 44, Portekiz’de yüzde 39, İtalya’da yüzde 27, Tunus’ta yüzde 10 ve Cezayir’de yüzde 20 oranında üretim düşüşleri yaşandı. Bu durum küresel arzı olumsuz etkiledi.

Buna karşılık, Yunanistan’da yüzde 49 ve Türkiye’de yüzde 92’lik önemli üretim artışları kaydedildi. Doğu Akdeniz ülkeleri, bu sıcak hava dalgasından etkilenmeyerek üretimlerini artırma başarısı gösterdi. Genel olarak 2022-2023 hasat yılında küresel zeytinyağı üretimi yüzde 19 azalarak 2 milyon 760 bin tona geriledi.

2023-2024 sezonunda da üretim sınırlı kaldı. Bunun sonucunda, İspanya’nın Jaen bölgesinde natürel sızma zeytinyağı fiyatları hızla yükseldi. Fiyatlar, Eylül 2023 ortasında 100 kilogram başına 842 avro ile zirveye ulaştı.

İklim Değişikliğinin Etkisi ve Gelecek Projeksiyonları

2024-2025 hasat yılında geçici verilere göre küresel üretim 3 milyon 572 bin ton ile tarihsel bir zirveye ulaştı. 2025-2026 sezonu için üretim 3 milyon 440 bin ton olarak tahmin ediliyor. Artan arz ortamında fiyatlar yaklaşık 100 kilogram başına 430 avro seviyelerine geriledi.

IOC, iklim kaynaklı aksaklıkların giderek daha kalıcı ve öngörülemez hale geldiğine dikkat çekti. Bunun sonucunda üretim dalgalanmalarının artması ve arzın yıldan yıla daha istikrarsız hale gelmesi bekleniyor. Özellikle olumsuz hava koşullarının aynı anda birden fazla üretim bölgesini etkilemesi durumunda, tekrarlayan arz şoklarının görülme olasılığı artıyor.

Üreticiler bu duruma karşı uyum sağlamak için çeşitli yöntemler deniyor. Sulama yatırımları, daha dayanıklı zeytin çeşitlerinin geliştirilmesi ve üretimin Portekiz gibi yeni bölgelere yayılması bu stratejiler arasında yer alıyor. Ancak bu uyum süreci zaman alıyor ve kısa vadede riskleri tamamen ortadan kaldırmayabilir.

İklim değişikliği, zeytinyağı piyasasında önemli bir yapısal faktör olmaya devam edecek. Bu durum, önümüzdeki yıllarda daha yüksek dalgalanma ve dönemsel arz sıkıntılarına yol açabilir. Üretim kalıplarındaki değişim ve artan küresel talep, yeni ülkelerin zeytinyağı piyasasında daha belirgin rol üstlenmesine neden oluyor.

İspanya, İtalya ve Yunanistan gibi geleneksel üreticiler baskın konumlarını korurken, Tunus ve Türkiye gibi ülkeler üretimlerini artırarak küresel ticarette daha belirgin hale geldi. Türkiye, üretim ve ihracattaki artışla küresel pazarda rekabetçi bir tedarikçi olarak öne çıkıyor.

ABD ithalatı açısından bakıldığında, İspanya ve İtalya başlıca tedarikçiler olmaya devam ediyor. Bu ülkeleri Tunus ve Türkiye takip ediyor. Özellikle Türkiye’den yapılan ithalatın son sezonlarda artması, ülkenin küresel pazarda rekabetçi bir tedarikçi olarak yükselen rolünü açıkça gösteriyor.

• #Zeytinyağı